Joris Omvlee:
De rol en het perspectief van mannen op zwangerschap en bevalling in Gushegu
Het verhaal van de vrouwen, het perspectief van de zorgverleners, en de mannen dan? Dat is wat Gerben waarschijnlijk dacht in de voorbereiding van de onderzoeken in Gushegu eind 2017. In diezelfde periode wist hij mij te strikken om 6 maanden te wijden aan het uitdiepen van een beschrijving van de rol van mannen en hun kijk op de zorg omtrent zwangere vrouwen en pasgeborenen. Van maart tot en met september 2018 heb ik de eer gehad in Ghana vele mannen te spreken en een inkijk te krijgen in hun leven.
Uit eerdere onderzoeken in soortgelijke regionen in Afrika blijkt dat het moeilijk is mannen betrokken te krijgen in de zorg voor zwangere vrouwen en pasgeborenen. De meeste onderzoeken op dit gebied laten zien dat er veel voordelen kunnen zijn als de mannen meer betrokken zijn, maar dat zij over het algemeen een passieve houding hebben als het aankomt op ondersteuning van hun vrouwen.
Is dat ook zo in Gushegu? Om dat te onderzoeken hebben we mannen uit alle lagen van de bevolking gesproken: de gewone boer, de leraar, de chief, de vader, de grootvader, de bijna vader. Ook hebben wij hun perspectief vergeleken met dat van vrouwen, denken mannen en vrouwen hetzelfde over de rol van de man? Door middel van discussies in groepen, individuele interviews en observaties van het dagelijks leven hebben wij een beeld gekregen van het leven als man in Gushegu, en hebben wij ook inzicht gekregen hoe wij hen kunnen activeren om de hoge moeder en kind sterfte terug te dringen. Het voert natuurlijk veel te ver om in een kort overzicht als deze alle details en nuances te bespreken, daarom zal ik de hoofdlijnen beschrijven en wat inzichtelijke voorbeelden geven.
Als man in Gushegu heb je een duidelijk omschreven rol binnen de samenleving. Mannen zijn het hoofd van het gezin en zijn derhalve ook verantwoordelijk voor het reilen en zeilen. De meeste mannen zijn boer of herder en zorgen derhalve voor voedsel en geld. Vrouwen houden zich met name bezig met de opvoeding van de kinderen, wassen en koken, maar springen ook bij op de velden in de oogsttijd. Vaak wonen meerdere families samen in een gemeenschap en ook binnen hetzelfde huis. Het is dan de vader of oudste broer die het laatste woord heeft. Een chief staat boven alle gemeenschappen, zijn wil is wet. Een huwelijk in Gushegu is ook nogal anders dan wat wij hier in Nederland gewend zijn. Mannen en vrouwen spreken niet veel met elkaar. Het zijn met name de mannen die met mannen spreken, en de vrouwen met de vrouwen. Mannen geven wel opdrachten aan hun vrouwen en uiteraard vinden zij elkaar na zonsondergang voor de huwelijkse verplichting.
De rol van man als leider en hoofd van het gezin vindt natuurlijk zijn weerslag in zorg omtrent hun zwangere vrouwen en pasgeborenen. De man is verantwoordelijk voor de financiën en het transport naar zorginstellingen. Ook zal hij zijn vrouw goed moeten voeden als zij zwanger is, en is hij rondom de bevalling het aanspreekpunt van de zorgmedewerkers als er nog zaken geregeld moeten worden, zoals de aanschaf van zeep en schone doeken. Mannen zorgen dus dat de randvoorwaarden voor een veilige zwangerschap aanwezig zijn en over het algemeen zijn mannen het ook eens dat zij deze verantwoordelijkheid moeten dragen. De invulling van deze verantwoordelijkheid verschilt echter behoorlijk van man tot man.
Zo hoorden wij het verhaal van een jonge Konkomba man die in een afgelegen dorp woont. Hij trouwde met zijn tweede vrouw toen hij 20 jaar was omdat zijn eerste vrouw geen kinderen kon krijgen. Rondom haar zwangerschap hoorde hij van de andere mannen uit het dorp dat hij haar veel groene groentes moest geven, en er ook voor moest zorgen dat zij zo nu en dan ei en vlees kreeg. Zo gezegd zo gedaan. In de zwangerschap bracht hij zijn vrouw naar prenatale zorg als zij klachten had van buikpijn of overgeven en betaalde hij voor de medicijnen die zij voorgeschreven kreeg. Hij bracht haar, betaalde voor de zorg, en nam haar weer mee naar huis. Op een dag, terwijl hij op zijn land enkele kilometers van het huis aan het werk was, kwam zijn jongere broertje aangerend en vertelde hem dat zijn vrouw aan het bevallen was. Hij rende naar huis en kwam ongeveer een half uur later aan waar hij zag dat er meerdere vrouwen zich over zijn vrouw ontfermd hadden. Zijn vrouw werd naar een kamer begeleid waar zij onder de zorg viel van een van de oudste vrouwen, die in het dorp de functie vervulde van traditional birth attendant. De man wilde zijn vrouw naar het ziekenhuis brengen om daar te bevallen, een rit met de motor die met een vrouw met weeën circa 2 uur zou duren. De oudsten van het dorp, waaronder zijn oudste broer, besloot echter dat het beter was dat de vrouw in het dorp zou bevallen, en de man kon niets anders dan zich daarin berusten. Hij zette zich neer op een bank enkele meters van de kamer waar zijn vrouw lag te bevallen. Na een lange avond en gedeelte van de nacht beviel zijn vrouw van een gezonde zoon. Een gelukkig moment, maar het werk van de man begon nu pas echt. Hij zou namelijk over enkele dagen een groot feest moeten geven waarin iedereen uitgenodigd is dit heugelijke feit mee te vieren.
Dit is een van de vele verhalen die wij hoorden, en zo heeft elke man zijn eigen verhaal, zijn eigen invulling van de culturele kaders waarin hij leeft. In grote lijnen is het belangrijk het volgende te beseffen: de normen en waarden van de cultuur in Gushegu worden in stand gehouden door zowel mannen als vrouwen. Het is makkelijk om vanuit Westers perspectief te denken dat mannen meer betrokken moeten zijn, dat zij meer met hun vrouw moeten spreken, dat zij zich over de kinderen moeten ontfermen en hun vrouw moeten ontlasten in haar zwangerschap. Maar wat als dat niet eens in je opkomt? Wat als dat zo ver van je bed staat? Wat als zelfs vrouwen dit niet benoemen als reële optie? Uiteraard speelt cultuur een belangrijke rol in het dagelijks leven en in de uitdagingen die er zijn rondom de zorg voor zwangere vrouwen. Maar een cultuur veranderen gaat niet zomaar. Daarnaast is het goed de vraag te stellen welke veranderingen daadwerkelijk de sterfte van moeders en kinderen omlaag haalt zodat er zinvolle veranderingen ingezet worden, en niet alleen veranderingen die naar onze maatstaven goed lijken te zijn.
Concluderend lijkt het ons zinvol mannen te wijzen op de verantwoordelijkheden die zij zelf al ervaren. Het verzorgen van de randvoorwaarden rondom de zwangerschap en bevalling is enorm belangrijk. Mannen kunnen gewezen worden op het belang van voorbereiding ten aanzien van transport en financiën. Verder kan kennis rondom zwangerschap vergroot worden door voorlichting: wat is belangrijk voor een zwangere vrouw? Wat is het belang van preventieve prenatale zorg (ook in het vroege stadium van een zwangerschap!)? Wat is het belang van het bevallen in aanwezigheid van zorgprofessionals? Verder is het altijd belangrijk de chief en de oudsten van een gemeenschap mee te krijgen in dit proces omdat zij een belangrijke en niet te onderschatten invloed uitoefenen. Als laatste zouden mannen gefaciliteerd kunnen worden in het brengen van hun vrouwen naar de zorg door een ruimte in te richten in de kliniek waar zij kunnen wachten totdat hun vrouwen de zorg hebben ontvangen die zij nodig hebben.
Er zijn nog een hoop uitdagingen om de moeder en kind sterfte terug te dringen in Gushegu. Een belangrijke rol is weggelegd voor de mannen in de gemeenschap. Met goede voorlichting naar hen toe, en liefde en respect voor hun rol kunnen er veel uitdagingen overwonnen worden en ben ik ervan overtuigd dat de zorg voor moeders en kinderen in Gushegu grote stappen kan gaan maken.

Joris Omvlee